Innsent efni

Júní 2008

Heimsóknardagur á Litla-Hraun
Nýlega fór nokkrir félagar úr Aðgát, félagi aðstandenda fanga í heimsóknardag á Litla-Hraun. Þetta var í fyrsta skipti sem þetta var gert og er algjör nýlunda. Heimsóknin var farin með því hugarfari að auglýsa félagið enn frekar og efla fanga í því að kynna það fyrir aðstandendum sínum. Það var einnig gert til að efla góð samskipti á milli yfirvalda fangelsanna og þeirra sem starfa að fangelsismálum yfirleitt og gera Aðgát virkara í málefnum aðstandenda sinna til hagsbóta fyrir alla.

Nokkrir félagar úr Afstöðu, félagi fanga komu og hittu aðstandendur og voru málin rædd yfir kaffibolla og bakkelsi sem félagarnir í Afstöðu buðu upp á. Félagarnir í Aðgát afhentu þeim dreifibréf til að koma til fanga og aðstandenda um félagið og hvað starfsemi þess byggist á. Fundurinn var frábær og var það sameiginlegt álit þeirra sem á hann mættu að það væri nauðsynlegt að halda slíka fundi reglulega.

Margrét Frímannsdóttir, yfirmaður fangelsisins á Litla-Hrauni hefur tekið aðstandendum afskaplega vel og vill gera allt til að efla góð samskipti við þá. Þeir félagar úr Aðgát sem mættu á heimsóknardaginn, fengu að sjá mikið af aðstöðunni í fangelsinu og einnig að heimsækja einn gang og sjá hvernig búið er að föngum þar. Þetta er algjör nýbreytni og það er ómetanlegt fyrir aðstandendur að sjá aðstöðuna sem fangar búa við og það var samdóma álit þeirra að aðstandendum myndi líða miklu betur ef það væri reglan. Því eru félagar í Aðgát mjög ánægð með þessa þróun mála og finnst hún jákvæð í alla staði. Móttökurnar sem félagarnir úr Aðgát fengu á heimsóknardeginum voru til fyrirmyndar.

Aðgát er mjög hlynnt þeirri þróun að aðstandendur fanga fái að sjá og skoða aðstöðuna í fangelsinu sem ástvinur þeirra býr við eða stendur til að hann búi við ef hann er að hefja afplánun. Það er allt annað fyrir aðstandendur að vita um aðbúnað ástvina þeirra sem eru í fangelsum og sjá hann með eigin augum.

Það stendur til að fara heimsóknardaga í fleiri fangelsi og gera heimsóknardagana að reglu en ekki undantekningu.

Margrét St. Hafsteinsdóttir

Mars 2008

Ég fór á ráðstefnu síðastliðið sumar um málefni fanga. Fyrirlesarar voru bæði íslenskir og erlendir. Þar kom skýrt í ljós að í öllum þeim rannsóknum sem hafa verið gerðar að fangelsisvist betrar engan. Hún brýtur niður og skilar föngum í verra ástandi ef eitthvað er út í þjóðfélagið aftur þegar afplánun lýkur. Langir dómar eru verstir.

Fíkniefnavandi margra sem fá refsidóma er oft og tíðum stórt vandamál sem illa hefur tekist að ráða við, og sjaldgæft að menn fái bót á sínum vanda innan veggja fangelsis. Hér á landi er sem dæmi menn í neyslu settir í fangelsi og ekki er það aðeins grimmt heldur hættulegt líka. Það er ekki skrítið að margir reyni allt sem þeir geta til að verða sér út um fíkniefni í fangelsum, þegar ekki hefur verið unnið á fíkninni. Það eru nógu erfitt að taka á fangelsisvistinni einni og sér þegar inn í fangelsi er komið og mjög erfitt að ætla að fara að berjast við áfengis- og fíkniefnavanda í slíkum aðstæðum.

Það eru æði margir af hinu svokallaða "heilbrigða fólki" með það viðkvæði að þeir sem lenda í fangelsum hér á landi séu bara á 4ra stjörnu hóteli í fríu fæði og hafi það gott. Svona hugsanagangur ber mikinn vott um fáfræði. Fangelsisvist er alltaf fangelsisvist. Það er reyndar kannski ekkert skrítið að það ríki fáfræði um málefni fanga hér á landi þegar lítið er fjallað um þeirra mál nema út frá atburðinum eða því sem þeir fengu dóm fyrir. Langflestir sem eru dæmdir í fangelsisvist eru ágætis menn og konur og alls ekkert verri eða betri en ég og þú. Mörgum hefur orðið á í lífinu og fengið að gjalda það dýru verði. Aðrir hafa framið hrikalega verknaði og þurfa að lifa með það sem er oftar en ekki er mikil byrði að bera fyrir þá og aðstandendur þeirra.

Á ráðstefnunni komu fram margar góðar hugmyndir og frásagnir af tilraunum sem hafa verið gerðar með önnur úrræði en fangelsisvist. Samfélagsþjónusta og samningar með ýmsum skilyrðum á milli brotaþola og sakbornings hafa gefist mjög vel og meira að segja í ofbeldismálum. Sá sem varð uppvís af ofbeldi sem dæmi, varð að hlýða ákveðnum skilyrðum varðandi sálfræðihjálp og fleira. Ef hann braut það fékk hann fangelsisdóm.

Það kom líka fram á þessari ráðstefnu að sakamál væru miklu meira farin að snúast um dómstólana sjálfa og ákæruvaldið, heldur en um velferð þolenda og gerenda í sakamálum.

Þótt mörgum kunni að finnast það hljóma undarlega, þá líður mörgum fórnarlömbum í ofbeldismálum mun betur að vita til þess að sá sem á þeim braut er að fá aðstoð og hjálp til að vinna í sínum málum. Það er einfaldlega ekki rétt að þolendur vilji að ekkert sé gert til að betra þann sem á þeim braut. En því miður er öll aðstoð við fanga skorin við nögl svo skömm er að. Þeir hafa takmarkaðan aðgang að sálfræðingum sem dæmi. Sparnaðurinn í kerfinu í fangelsismálum, eða kannski nískan, væri réttara að segja hefur ekki gert föngum neinn greiða eða aðstandendum þeirra. Þegar ég tala um greiða, þá á ég við sálfræðiaðstoð og uppbyggingu af faglærðu fólki og góðar, mannlegar og kærleiksríkar lausnir. Margir innan kerfisins sem eru ráðandi, hafa einfaldlega litið niður á fanga og afbrotamenn og fyrirlitningin hefur svo sannarlega skilað sér til fanganna, þegar þeir hafa viljað koma einhverju til leiðar eða aðstandendur þeirra og það fólk sem vinnur að velferð í fangelsismálum. Samfélagið hefur líka verið ansi smitað og litað af fyrirlitningu, sem gerir bara ógagn.

Aðbúnaður fangavarða hefur heldur ekki verið til að hrópa húrra fyrir þótt ábyrgð þeirra sé mikil og þeir séu oft að taka að sér hlutverk sálgæslumanna þegar þeir verða vitni að angist einhvers innan múranna. Síðan eru líka þó nokkrir fangar sem eiga enga að og jafnvel búa innan múranna við andlegan og líkamlegan heilsubrest.

Það er fullt af góðu fólki að vinna að málefnum fanga og það vill gera miklu betur og fá fleiri í hópinn. Það er þó eins og ég sagði, ekki verið að eyða of miklu fé í þessi mál, þar sem þau hafa alltaf sætt afgangi þótt maður hafi aðeins séð breytingar til batnaðar á undanförnum örfáum árum. Enn er þó verið að notast við Hegningarhúsið á Skólavörðustíg, sem varla telst til mannabústaða í dag, enda það hús búið að vera á undanþágu í tugir ára. Það er bæði starfsfólki og föngum ekkert nema til vanvirðingar. Það á að vera notað sem innritunarfangelsi, þ.e. fangar eiga að stoppa þar stutt við á meðan það er verið að undirbúa flutning þeirra annað. Þarna hefur verið mikill misbrestur á sökum þess að öll fangelsi hafa verið yfirfull. Því hafa menn verið lokaðir þarna inni mun lengur en hæft er. Veit ég um kornungan mann, sem fór beint úr föðurhúsi inn á Skólavörðustíginn og var þar vistaður í 2 mánuði á meðan verið var að bíða eftir að eitthvað losnaði. Hann fékk ekki að hitta sálfræðing fyrr en á 4. viku. Sálarstríðið var mikið og svo ég tali nú ekki um hjá ástvinum hans. Þetta dæmi er bara eitt af mörgum slíkum. Eitthvað er líka um það að menn afpláni stutta dóma í Hegningarhúsinu, sem er líka miður gott því enga vinnu er þar að hafa og engin uppbygging í gangi.

Til skamms tíma hafa aðeins verið tveir sálfræðingar starfandi hér á landi innan fangelsisgeirans svo það komi fram. Það er algjörlega til skammar. Fangar sem búa við þunglyndi, kvíða og vanlíðan þurfa oft að bíða jafnvel vikum saman eftir að fá að tala vð sálfræðing eða geðlækni. Sjálfsvígin sem hafa orðið innan fangelsa hér á landi ættu líka að segja okkur að eitthvað mikið er að. Það er líka eitthvað mikið að þegar fangar hafa gerst brotlegir í afplánun og er hent í einangrun óháð geðheilsu þeirra og sálarástandi.

Mér finnst refsigleði íslendinga oft byggjast á fordómum og fáfræði. Æði margir sem hrópa bara: Þyngri refsingar, lengri dóma og láta falla ansi ljót orð um þessi málefni, þótt á bak við þau sé fólk með tilfinningar. Það ætti að upplýsa fólk miklu betur um málefni fanga og aðstandenda. Svo maður tali nú ekki um réttarkerfið og virkni þess. Þá verður fólk líka að vera tilbúið að hlusta og gefa því sjéns, án þess að vera með fyrirfram mótaðar skoðanir sem eru oftar en ekki byggðar á afar einlitri hugsun. Það sem er svo mikið að hrjá fólk er að það á svo erfitt með að aðgreina manninn sjálfan frá því sem hann hlaut dóm fyrir. En fangar eru fólk, ekki skrímsli. Við eigum að sinna öllu fólki vel sem þarf á því að halda. Við höfum ekkert gagn af því að vera bara reið og bitur, það gerir okkur verri manneskjur.

Ég skora á fjölmiðla að fara að gera vandaða þætti og umfjallanir um fangelsi og málefni fanga hér á Íslandi og aðrar hliðar á sakamálum. Mér finnst þeir skulda okkur það, þar sem að mjög margir sem koma að þessum málefnum, starfsfólk og aðstandendur sem dæmi, eru þó nokkuð stór hluti þjóðarinnar og þar af leiðandi greiðendur fyrir afnot af fjölmiðlum hvers konar. Fjölmiðlar hafa líka oft fjallað illa um sakamál og gert harm allra miklu meiri með sinni umfjöllun. Svo maður tali nú ekki um harm aðstandenda gerenda og þolenda sem varla hafa fengið frið fyrir þeim og æsingi yfir því að ná sér í eitthvað krassandi að fjalla um. Það er allt of mikið gert af því í fjölmiðlum að ala á reiði og ýta undir hatur fólks með öfgafullum og oft illa unnum flutningi af erfiðum og vandmeðförnum málum. Þar skortir virðingu oft og tíðum.

Það eru margar hliðar á sakamálum. Mjög oft er mikill harmur á bak við líf einstaklings sem er dæmdur til fangelsisvistar. Oft hafa slíkir einstaklingar orðið undir í kerfinu á einhvern hátt. Það er líka mikill harmur í hjörtum aðstandenda fanga. Þeir óttast um afdrif ástvinar síns sem er lokaður inni í fangelsi og þeir margir harmi slegnir vegna ógæfuverka sem ástvinur þeirra hefur orðið uppvísir af. . Það er því ekkert annað en gott að fræða fólk og koma með sem flestar hliðar á málefnum þessum og gera það af ábyrgð og vandvirkni. Aðstandendur fanga hafa forðast fjölmiðla vegna slæmrar umfjöllunar þeirra, og oft og tíðum rangfærslur og hreinar ýkjur í málefnum ástvina þeirra. Ábyrgð fjölmiðla er mikil. Þið þurfið að vanda ykkur!

Maður skilur fólk ef aðstandendur þeirra lenda í slæmum málum og eitthvað er gert á hlut þeirra og maður skilur líka aðstandendur þeirra sem verða uppvísir af glæpsamlegu athæfi. Maður skilur harmleikinn fyrir alla aðila. Allavega geri ég það. Ég geri líka þær kröfur að fjölmiðlar geri það. Fjölmiðlar eiga að vera víðsýnir í sínum umfjöllunum.

Ég talaði ekki alls fyrir löngu við kornunga stúlku, en bróðir hennar situr inni fyrir morð. Þegar það allt gerðist og það sem kom í kjölfarið, reyndist það henni og fjölskyldu hennar afar þungbært og gerir enn eins og gefur að skilja, en samt fáir virðast skilja. Hún sagði þetta:
Fólk ætti ekki að vera svona grimmt og fordómafullt. Allir geta orðið aðstandendur. Ég hætti ekki að elska bróðir minn.

Margrét St. Hafsteinsdóttir.

Skrifað Sept. 2007

“Börnum er flest bjóðandi” enda eru fangar varla fólk þótt þeir eigi börn, systkini eða barnabörn.

Því miður gerist það á stundum að refsiverð atvik eiga sér stað. Afleiðingarnar eru ekki bara þess sem afbrotið framdi heldur líka þeirra sem að honum standa auk þeirra er sem orðið hafa þolendur afbrotsins á einn eða annan hátt.
Börn, systkini eða barnabörn fanga virðast ekki eiga sér öfluga talsmenn í samfélaginu. “Börnum er flest bjóðandi” gæti verið slagorð Fangelsismálastofnunnar.

Afbrot framið – Stundum handtaka og yfiheyrsla og brotamanni sleppt strax
stundum handtaka og gæsluvarðhald = einagrun strax

Rannsókn lögreglu leiðir til handtöku og gæsluvarðhalds (einangrun) og stundum er áframhaldandi fangelsisdvöl

Hér er miðað við Litla-Hraun þar sem flestir afplána dóma. Heimsóknaraðstaða í Hegningarhúsinu er þannig að gestir eru læstir inni í klefa!
Kvíabryggja er ljósið í myrkrinu með mikið útirými en þar hafa til þessa aðeins verið um tólf fangar í einu.
Hvað gerir Fangelsismálstofnun og Dómsmálaráðuneytið til að styrkja tengsl barna og fanga þeim tengdum?

Skilorð

FRELSI sem vonandi varir æfilangt m.a. með samstöðu fjölskyldunnar.

Því miður verða sumir fangar síbrotamenn og ferlið endurtekur sig æ ofan í æ.
Stundum munu fjölskyldur fá nóg og afskrifa eða snúa baki við fanganum því honum fylgja aðeins sárindi og vandræði ekki bara einu sinni heldur aftur og aftur.

Fangelsið verður líka eina heimili sumra, þar fá þeir mat og húsaskjól, hafa aðgang að fjölmiðlum, læknishjálp og fá smá aura fyrir sígarettum. Lífið er vandamála lítið en lífið utan girðingar verður of flókið og of dýrt.
Þessir fangar ættu frekar að falla undir Félagsmálaráðuneytið fremur en Dómsmálaráðuneytið.

Fangar eru líka fólk og eiga jafnvel börn, systkyni eða barnabörn eins og áður er sagt.
Það eru börnin sem virðast ekki eiga sér málsvara og fangelsun ættmennis getur fengið mjög á þau.
Heimsóknaraðstaða að Litla-Hrauni er ekki barnvæn, hún er í fangelsinu innan um tíu eða ellefu aðra fanga á heimsóknarganginum .
Heimsóknaraðstaðan sem börnum er búin er fangelsinu að Litla-Hrauni, Fangelsismálastofnun , dómsmálaráðuneytinu og dómsmálaráðherra til skammar en batnandi mönnum er best að lifa og núna munu vist vera til drög að teikningum þar sem á að bæta heimsóknaraðstöðuna.
Þannig að nýtt hús að ná út fyrir girðinguna en það á að sjálfsögðu eftir að samþykkja fjárveitingu í þetta og hvenær það verður tilbúið veit enginn.

Þegar barn kemur með fullorðnum í heimsók að Litla-Hrauni er leiðin þessi:
Fyrst er það gaddavírsgirðing og járnhlið þegar komið er að fangelsinu.
Þá kemur járnhurð sem opnast frá varðstofu. Stundum er fikniefnaleit þar innan við með hundi sem í okkar heimsóknum var stór og gat valdið ótta með hnusi sínu.
Síðan tekur við varðstofa þar sem um skeið a.m.k. fór fram málmleit á heimsóknargestum. Líkamsleit er heimil þótt ég hafi ekki orðið vitni að henni og sjálfsagt má leita börnum sem fullorðnum. Heimsóknarherbergin eru flest smá kytrur inni á gangi, eitt er framan gangsins er það sýnu best og stærst. Reynt er að láta fjölskyldur hafa það en ekki rúmast þar nema ein fjölskylda í einu.

Oft er hávær tónlist á ganginum úr útvarpstæki , trúlega m.a. til að deyfa samfarahljóð eða rifrildi.

Að dvelja í svona klefa þar sem heldur lítið er við að vera veldur börnum leiða.
Það er að sjálfsögðu ekki hægt að fara út að ganga eða sparka bolta.
Í sumum heimsóknarherbergjanna er hægt að horfa út í útivistaraðstöðu fanganna þar sem þeir rölta hring eftir hring og reyna að telja þá!
Börnin vilja víst oft fara fljótlega heim og fjölmörg þeirra gefast upp á að fara í heimsóknir á Hraunið, þau þola ekki þessar aðstæður. og láta því nægja að hitta foreldri eða náinn ættingja í hinum mánaðarlegu dagsleyfum sem þeir kunna að fá þegar líða tekur á fangelsisdvölina.

Fangi skrifaði í grein í Hraunbúanum í apríl 2006 að barninu eigi að segja að lögreglan sé góð og hjálpsöm og það eigi að hafa trú á dómskerfinu og séra Hreinn Hreinsson fangaprestur skrifar í Verndarblaðið 2007 um að mikilvægt sé að ekki sé sáð fræjum vantrausts og jafnvel haturs í í barnshjörtun á hinu lýðræðislega réttarríki.
Um það hvort börn fanga hafi neikvæðari viðhorf til laga og réttar en börn annarra hef ég ekki hugmynd um en léleg heimsóknaraðstaða sem fælir barnið frá og gæti gert aðstandanda í fangelsi að píslarvætti í huga þess, er á ábyrgð “kerfisins” þ.e. Fangelsismálastofnunar fyrir hönd Dómsmálaráðuneytisins.

Það er rétt að geta þess að starfsfólk á Litla-Hrauni er almennt alúðlegt í framkomu við börnin og það eru þarna litabækur, legókubbar og einhver fleiri leikföng og myndasögur og barnabarn okkar fékk pappír hjá vörðunum til að teikna myndir á handa pabba en það breytir ekki því að aðstaðan sem hið opinbera býður upp á er léleg.

Á tyllidögum hjala menn í fangelsiskerfinu um mikilvægi þess að fjölskyldur fanga styðji þá og að sterk fjölskyldutengsl auki líkur á að menn fóti sig á ný í samfélaginu að fangavist lokinni.

Það lætur mörgum vel að hjala.

Það er eitt að hjala og annað að gera eða koma einhverju í framkvæmd. Enn mun langur tími líða þangað til börnum verður búin sómasamleg heimsóknaraðstaða að Litla-Hrauni.
Þangað til mega forsvarsmenn fangelsa og dómsmála skammast sín og ætli það sé ekki rétt að bæta fjárveitingavaldinu við í þeirri upptalningu.

Eitt hjalið hefur verið um “meðferðaráætlun” í upphafi refsingar og svo hefur meðferðin komið
í lok fangelsisdvalar!!!!!!!

Einhvern tímann koma flestir út aftur.
Hvernig menn vill samfélagið fá út úr fangelsum að afplánun lokinni? Vonandi einstaklinga sem eru án afbrota og vímuefnaneyslu og sem sjá sér og sínum farborða. Hvað er gert í fangelsinu til að þeir verði þá sem nýtastir þegnar og falli að samfélaginu?

Hvernig taka fjölmiðlar á mönnum sem koma út úr fangelsum? Fjölmörg dæmi þess að gefist tilefni við samanburð brota eða einhverja tengingu einhvers í hópi er allt málið rifjað upp með stórum myndum og DV er ekki eitt um þá efnismeðferð og upprifjun.

Er líklegra að 8 ára inniseta eða jafnvel lengri geri menn almennt hæfari til að takast á við lífið með eðlilegum hætti?
Bætir langur dómur þá? Áreiðanlega ekki alla.

Sýni fangi það að hann sé kominn á rétta braut, ekki háður neinum efnum, í andlegu jafnvægi, sinni vinnu sinni eða námi í fangelsinu vel, sé í góðum tengslum við fólkið sitt, þá er allra hagur að hann sanni sig fyrst úti í samfélaginu og verði nýtur og gegn þegn.
Slíkur maður batnar á engan hátt betri þótt hann sé innilokaður ár eftir ár umfram 4-5 ár í öryggisgæslu á Litla-Hrauni, meira segja ekki heldur á Kvíabryggju.

- Skrifað í sept. 2007
Ragnar Jónasson

2003
Sumarið 2003 kom hópur aðstandenda fanga saman í safnaðarheimili Grensáskirkju. Þar var stofnað félag sem hlaut nafnið Aðgát. Allt frá stofnun hefur félagið starfað ötullega að málefnum fanga og annarra þeirra sem fangavist snertir. Strax frá upphafi var ljóst að fjölmargir áttu um sárt að binda og varð Aðgát góður vettvangur samstöðu og samkenndar. Auk þess að styðja og styrkja aðstandendur fanga tók Aðgát virkan þátt í ýmsum verkefnum tengdum fangelsismálum. Í tengslum við nýtt frumvarp um fullnustu refsinga sem Alþingi fékk til sinnar meðferðar, lét félagið rösklega til sín taka, kynnti málefnið fjölmörgum Alþingis- og embættismönnum og leitaði aðstoðar ýmissa sérfræðinga. Á fundum Aðgátar hafa komið fram fyrirlesarar og ýmsir sérfræðingar hafa tekið þátt í ötulu starfi félagsins.
Aðgát hefur yfir að ráða mikilli reynslu og sérstakri þekkingu þrátt fyrir ungan aldur félagsins. Í félaginu eru fulltrúar sem hafa lengi starfað á sviði samfélagsmála, tengst rekstri fangelsiskerfa á erlendri grundu og starfað að ýmsum meðferðarúrræðum í fangavist. Allur málflutningur félagsins hefur verið vandaður og rækilega rökstuddur og hefur það reynst hið mesta dýrmæti í hinum íslenska frumskógi fangelsismála.

Þeir sem vilja kynna sér stafsemi félagsins geta haft samband í síma 483-3940 Ásgeir og Inga

Þessi texti er fengin af vef Afstöðu,- www.timamot.is